Likwidacja postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych

Nowelizacja Kodeksu postępowania cywilnego (ustawa z dnia 16 września 2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 233, poz. 1381), która weszła w życie 3 maja 2012 r. zlikwidowała postępowanie w sprawach gospodarczych. Utrzymane zostały jednak w dotychczasowym zakresie sądy gospodarcze. Uznano bowiem, że należy zachować wąską specjalizację orzekających w nich sędziów. W ramach wydziału specjalizacja ta z racji dużego napływu spraw mogłaby nie ulec zachowaniu.

Powyższe miało wpływ na pozostawienie w mocy ustawy z 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych. Podyktowane jest to potrzebą utrzymania definicji sprawy gospodarczej ze względów podanych powyżej. Ostatecznie postanowiono, że sprawą gospodarczą są sprawy ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej „choćby którakolwiek ze stron zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej” (art. 2 ust. 1 pkt 1 cytowanej ustawy). Dotychczas pojęcie sprawy gospodarczej nie było jasno zdefiniowane w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego. Powodem niejasności był przede wszystkim przepis art. 4791 § 1 zd. 2 kpc, który stanowił, iż „zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przez którąkolwiek ze stron stosunku cywilnego po jego powstaniu nie wyłącza zastosowania przepisów niniejszego działu”.

Ostatecznie jednak art. 2 ust. 1 pkt 1 cytowanej ustawy nie przesądza do kiedy przedsiębiorca może zaprzestać prowadzenia działalności gospodarczej aby sprawa mogła być uznana za sprawę gospodarczą. Czy przed wniesieniem pozwu, czy w trakcie procesu? Tego nowelizacja nie wyjaśniła.

Należałoby zatem sięgnąć do interpretacji definicji sprawy gospodarczej dokonanej uchwałą składu siedmiu sędziów z 16 grudnia 2008 r., III CZP 102/08. Sąd ten stwierdził, że „przepis art. 4791 § 1 k.p.c. powinien być wykładany w całości: jego zdanie pierwsze, pominąwszy klauzulę ,,przepisy niniejszego działu stosuje się”, jest w zasadzie powtórzeniem definicji sprawy gospodarczej zawartej w art. 2 ust. 1 ustawy. W obydwu wypadkach chodzi o sprawy ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Ustawodawca nie posłużył się w nich pojęciem ,,roszczenia” lub ,,sporu ze stosunku cywilnego”, co jest istotne i znamienne, gdyż o ile o sporze można mówić jeszcze przed wszczęciem postępowania sądowego, o tyle ze sprawą cywilną w rozumieniu odeksu postępowania cywilnego (art. 1 k.p.c.) mamy do czynienia od chwili wniesienia pozwu, czyli przedstawienia pod osąd roszczenia (sporu) organowi powołanemu do jego rozpoznania. W związku z tym – na podstawie wykładni językowej zdania pierwszego art. 4791 § 1 k.p.c. – należy przyjąć, że sprawami gospodarczymi w rozumieniu tego przepisu są sprawy, w których w chwili wniesienia pozwu obydwie strony są przedsiębiorcami, a sprawa cywilna dotyczy stosunku cywilnego w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. Skoro zdanie drugie wprowadzone ustawą z dnia 16 listopada 2006 r. odnosi się do części wstępnej tego przepisu i w związku z tym uzasadniona jest ich łączna interpretacja, to można z nich wyprowadzić wniosek, że dotyczy ono tylko sprawy gospodarczej w ujęciu zdania pierwszego, tj. sprawy, która została wniesiona do sądu. Sprawa gospodarcza w rozumieniu art. 4791 § 1 k.p.c. musi spełniać przesłanki zdania pierwszego, a zdanie drugie dotyczy takich spraw po wniesieniu pozwu.

Skoro więc sprawa, w której przed wytoczeniem powództwa choćby jedna ze stron utraciła status przedsiębiorcy nie jest sprawą gospodarczą, to w razie wniesienia jej do wydziału gospodarczego powinna być przekazana wydziałowi cywilnemu w tym samym sądzie (art. 201 § 1 k.p.c.).”

W wyniku powyższych rozważań Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że „sprawa ze stosunku cywilnego między stronami w zakresie prowadzonej przez nie działalności gospodarczej nie jest sprawą gospodarczą w rozumieniu art. 4791 k.p.c. oraz art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz.U. Nr 33, poz. 175 ze zm.), jeżeli którakolwiek ze stron przestała być przedsiębiorcą przed wniesieniem pozwu”.

Warto zwrócić uwagę, że również w nowym art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawodawca zdefiniował sprawę gospodarczą jako „sprawę” ze stosunków cywilnych. Zgodnie z wyżej wskazaną uchwałą SN o „sprawie cywilnej” można mówić od chwili wniesienia pozwu, co w kontekście nowelizacji może budzić kolejne niejasności.

Definicja sprawy gospodarczej, z uwagi na likwidację odrębnego postępowania, ma dziś o tyle znaczenie, że zakwalifikowanie sprawy do tej kategorii będzie przesądzało, czy pozew kierować do wydziału cywilnego, czy też do sądu gospodarczego w rozumieniu art. 1 ustawy z 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych.

Najprostszą interpretacją będzie interpretacja zgodnie, z którą niezależnie od tego kiedy przedsiębiorca utracił status przedsiębiorcy sprawa będzie sprawą gospodarczą o ile powstała ze stosunku cywilnego między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej.