Zaskarżanie uchwał rady nadzorczej

Nie w każdej spółce kapitałowej jest powołana rada nadzorcza. W spółkach akcyjnych rada nadzorcza jest jednak obligatoryjna i ma zasadniczy wpływ na wewnętrzne stosunki panujące w spółce.

Tylko przykładowo można wskazać, iż rada nadzorcza reguluje kwestie wynagrodzeń członków zarządu. Zgodnie bowiem z art. 378 § 1 k.s.h. uprawnienie do ustalenia wynagrodzenia członków zarządu spółki akcyjnej zatrudnionych na podstawie umowy o pracę lub innej umowy ma rada nadzorcza, chyba że statut stanowi inaczej. Dodatkowo należy podkreślić, że w spółce akcyjnej, aby członek zarządu miał wynagrodzenie oparte na prawie udziału w zysku spółki rada nadzorcza przed podjęciem uchwały wprowadzającej taką zasadę winna mieć stosowne upoważnienie od walnego zgromadzenia (art. 378 § 2 k.s.h.). W tym zakresie w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością panuje zupełna swoboda, co oznacza że kwestie te regulują wewnętrzne przepisy spółki. Wynagrodzenie członka zarządu w postaci udziału w zysku może być ustalone bez konieczności uzyskania innych zgód, chyba że inne rozwiązania zostałyby przyjęte w umowie spółki.

W spółkach praktykuje się aby kwoty wynagrodzeń członków zarządu były wskazywane bezpośrednio w umowach. Zdarzają się jednak przypadki, gdy w spółkach akcyjnych rada nadzorcza kwestię wynagrodzeń reguluje w swoich uchwałach. Bywa również i tak, że członek zarządu zatrudniony jest na podstawie umowy o pracę stanowisku np. dyrektora generalnego, a wówczas kwestia wynagrodzenia z tytułu członkostwa w zarządzie regulowana jest w uchwałach rady nadzorczej.

Co zrobić w sytuacji gdy radca nadzorcza podejmie niekorzystną dla członka zarządu uchwałę, np. w kwestii wynagrodzenia?

Kodeks spółek handlowych zawiera szczególne regulacje dotyczące zaskarżania uchwał wspólników spółek z ograniczoną odpowiedzialnością oraz uchwał walnego zgromadzenia spółek akcyjnych. Nie zawiera natomiast żadnych regulacji dotyczących zaskarżania uchwał podejmowanych przez zarząd oraz radę nadzorczą obu typów spółek.

Stanowisko o dopuszczalności powództwa o stwierdzenie – na podstawie art. 189 k.p.c. – nieważności uchwały rady nadzorczej spółki kapitałowej jest zgodne z poglądem, że powództwa o ustalenie mogą także zmierzać do ustalenia faktów prawotwórczych, a nie tylko stwierdzenia nieważności czynności prawnych (tak: uchwała składu siedmiu sędziów z 30 grudnia 1968 r., III CZP 103/68, OSNCP 1969 r., nr 5, poz. 85). Możliwość zastosowania przepisu art. 189 k.p.c. przesądził Sąd Najwyższy w 7 os. składzie w uchwale z dnia 18 września 2013 r. (III CZP 13/2013) stwierdzając, iż „uchwały zarządu, rady nadzorczej i komisji rewizyjnej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz uchwały zarządu i rady nadzorczej spółki akcyjnej podlegają zaskarżeniu w drodze powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c. w związku z art. 58 k.c.)”. Przepis art. 189 k.p.c. stanowi podstawę wytoczenia powództwa zaskarżającego uchwały rady nadzorczej i uchwały zarządu spółki kapitałowej (powództwo obejmuje żądanie ustalenia nieważności danej uchwały), a art. 58 k.c. materialnoprawną podstawę dokonywania oceny tych uchwał w toku postępowania sądowego, pod kątem wystąpienia przesłanek zawartych w ostatnio wymienionym przepisie.

Przedmiotem ustalenia w drodze powództwa przewidzianego w art. 189 k.p.c. mogą być prawa i stosunki prawne, dla ustalenia których właściwa jest droga procesu cywilnego (tak: uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 10 czerwca 2011 r. II CSK 568/10, LEX nr 932343).

Osoba występująca z takim powództwem będzie musiała wykazać interes prawny w stwierdzeniu nieważności uchwały rady nadzorczej na ww. podstawie. W przypadku uchwał rady nadzorczej członkowie zarządu, ze względu na obowiązki związane ze sprawowaną funkcją, mają interes prawny w zaskarżaniu uchwał rady nadzorczej spółki. Odnosi się to także do tych uchwał rady, które dotykają ich osobistego interesu.

Inaczej jest w przypadku interesu prawnego wspólników. Nie każdy wspólnik będzie miał interes prawny w zaskarżeniu uchwały rady nadzorczej. Każdy wspólnik ma niewątpliwie interes prawny w zaskarżeniu uchwały rady nadzorczej, jeżeli uchwała ta wywołuje skutki w sferze jego praw członkowskich; nie wystarczy samo powołanie się przez niego na dążenie do prawidłowego kształtowania ładu organizacyjnego spółki, gdyż przestrzeganie legalności pozostaje w gestii jej organów, lecz konieczne jest wykazanie, że zaskarżona uchwała rady nadzorczej rodzi konkretne skutki w sferze praw powoda jako wspólnika (wyrok SN z dnia 14 marca 2012 r. II CSK 252/2011 OSNC 2012/10 poz. 120).

Przesłanką merytoryczną powództwa o ustalenie jest bowiem interes prawny, rozumiany jako potrzeba ochrony sfery prawnej powoda, którą może uzyskać przez samo ustalenie stosunku prawnego lub prawa. Mimo że żądanie ustalenia stosunku prawnego lub prawa z reguły ma sens wtedy, gdy została zagrożona sfera prawna powoda ze strony pozwanego, gdy istnieje obiektywna niepewność stanu prawnego lub prawa, a więc, gdy prawo powoda nie zostało jeszcze naruszone, to jednak nierzadko interes prawny w żądaniu ustalenia zostanie wykazany – co przyjmuje się zarówno w judykaturze, jak i w doktrynie – także wtedy, gdy prawo powoda zostało już naruszone przez pozwanego (tak: uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 10 czerwca 2011 r. II CSK 568/10, LEX nr 932343.).

Natomiast brak interesu prawnego w uzyskaniu orzeczenia ustalającego prawo lub stosunek prawny ma miejsce wtedy, gdy te okoliczności faktyczne, na tle których powód występuje z żądaniem, uzasadniają wystąpienie z żądaniem zmierzającym do zaspokojenia roszczenia (np. pozwu o zapłatę), o którym powód twierdzi, że mu przysługuje. W sytuacji opisywanej w niniejszej opinii nie można jeszcze wystąpić z pozwem o zapłatę, gdy roszczenie to nie jest jeszcze wymagalne.

W doktrynie podnosi się, że umowy sprzeczne z uczciwością czy lojalnością, naruszające interesy osób trzecich mogą zostać uznane za nieważne, zatem zasada ta odnosi się również do uchwał. Zasady współżycia społecznego to jednak tylko klauzule generalne, będące niedookreślonymi wytycznymi postępowania zgodne z zasadami moralnymi. Ocena zgodności czynności prawnych (lub uchwał) z zasadami współżycia społecznego została pozostawiona sądom dokonującym jej na podstawie zjawisk ekonomicznych i społecznych, wyprowadzonej z doświadczenia życiowego.

Każda czynność prawna do swej ważności wymaga zgodności z zasadami współżycia społecznego (por. art. 58 § 2 k.c.). Jest to również zagadnienie kontekstu faktycznego, tj. okoliczności danego wypadku, i jakakolwiek próba uogólnień adekwatnych do każdej sytuacji z góry byłaby skazana na niepowodzenie.

Przy ocenie sprzeczności umowy (czy też uchwały) z zasadami współżycia społecznego nie jest wystarczające powołanie się na określone zasady współżycia dotyczące oceny zachowania się kontrahenta, ale należy rozważać zagadnienie z punktu widzenia skutku prawnego. W tym zakresie w pozwie należałby wskazać pokrzywdzenie powoda.

Istnieje natomiast ryzyko, o którym trzeba napisać. Po stwierdzeniu nieważności uchwały prawomocnym wyrokiem uchwałę taką należy traktować jako czynność, która nie wywołała żadnych skutków prawnych. W takiej sytuacji rada nadzorcza powinna podjąć nową uchwałę. Nie ma jednak takiego obowiązku, gdyż nie ma przepisu który nakazywałby ustalanie i wypłatę wynagrodzenia dla członka zarządu z tytułu pełnienia funkcji (czyli z tytułu stosunku wewnątrzorganizacyjnego) jedynie na podstawie uchwały o powołaniu.

Jak zostało bowiem wyżej stwierdzone, członka zarządu łączy ze spółką zwykle podwójny węzeł prawny – zatrudnienie na podstawie umowy o pracę lub innej umowy cywilnoprawnej oraz stosunek wewnątrzorganizacyjny, który łączy się wyłącznie z piastowaniem funkcji członka zarządu. Może zatem dojść do sytuacji, w której rada nadzorcza podejmie nową uchwałę ale bez mocy wstecznej. Rada nadzorcza może również w ogóle nie podjąć uchwały w tym zakresie.

Brak jest szczegółowego przepisu, który regulowałby wysokość opłaty od pozwu. W przypadku wniesienia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały zgromadzenia wspólników lub akcjonariuszy jest to opłata stała w wysokości 2.000 zł. Identycznie w przypadku wnoszenia powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia uchwały organu spółki.

Mając na uwadze powyższe rekomenduję posiłkowe stosowanie przepisu art. 29 pkt 5) ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, zgodnie z którym opłata od pozwu jest stała i wynosi 2000 zł. Takie rozwiązanie zostało przyjęte w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z 18 lutego 2010 r. , sygn. akt II CSK 449/09.

Powództwo składa się do sądu okręgowego, nie jest ono ograniczone terminem. Jednakże ze względu na obowiązek wykazania interesu prawnego zasadnym jest aby nie zwlekać z wniesieniem powództwa po podjęciu decyzji o zaskarżeniu uchwały. Datą stwierdzenia nieważności uchwały jest dzień uprawomocnienia się wyroku w sprawie.